Y Wladfa

Mae Y Wladfa yn gymuned hanesyddol Gymreig yn nhalaith Chubut, yn ne Ariannin. Fe'i sefydlwyd ym 1865 gan ymfudwyr o Gymru a geisiai greu cymdeithas lle gallai'r Gymraeg barhau'n brif gyfrwng bywyd cyhoeddus. Datblygodd ei chanolfannau poblogaeth yng nghwm isaf Afon Chubut ac, yn ddiweddarach, yn rhan ddwyreiniol yr Andes. Nid oedd Y Wladfa yn wladwriaeth annibynnol; cymuned ymsefydlu o fewn tiriogaeth sofran Ariannin ydoedd, gyda mesur o hunanlywodraeth leol yn ystod ei chyfnod cynnar.

Parhaodd sefydliadau Cymreig y Wladfa ar ôl i weinyddiaeth Ariannin ymestyn dros Chubut. Datblygodd patrwm dwyieithog lle'r oedd Sbaeneg yn gyfrwng y wladwriaeth a'r economi ehangach, tra oedd y Gymraeg yn parhau drwy deuluoedd, capeli, ysgolion a gweithgareddau llenyddol. Mae'r enw hefyd yn dynodi'r rhwydwaith diwylliannol Cymreig-Archentaidd a ffurfiwyd o amgylch trefi megis Gaiman, Trelew, Trevelin a Puerto Madryn.

Cefndir a chynllunio

Datblygodd y syniad o wladfa Gymreig yn ystod canol y bedwaredd ganrif ar bymtheg, pan oedd diwydiannu, mudo a goruchafiaeth gynyddol y Saesneg yn newid strwythur cymdeithas yng Nghymru. Dadleuodd y gweinidog Michael D. Jones dros sefydlu cymuned dramor a fyddai'n cynnal y Gymraeg fel iaith arferol, yn hytrach na dibynnu ar gymunedau Cymreig a oedd eisoes yn cael eu cymathu mewn rhannau eraill o'r byd.

Ym 1862, aeth Love Jones-Parry a Lewis Jones i Batagonia i archwilio safleoedd ar gyfer yr anheddiad arfaethedig. Dewiswyd ardal ger Bae Newydd ac Afon Chubut ar ôl trafodaethau â llywodraeth Ariannin. Roedd y llywodraeth yn trin yr ymsefydlu fel modd o gryfhau ei phresenoldeb mewn rhanbarth lle nad oedd ei rheolaeth sefydliadol wedi ei sefydlu'n llawn.

Roedd amcanion y trefnwyr Cymreig ac amcanion llywodraeth Ariannin yn gorgyffwrdd heb fod yn union yr un fath. Roedd y trefnwyr yn canolbwyntio ar barhad iaith a sefydliadau cymunedol, tra oedd y wladwriaeth yn integreiddio Patagonia i'w thiriogaeth genedlaethol. Ffurfiodd y gwahaniaeth hwn fframwaith gwleidyddol y Wladfa drwy weddill y ganrif.

Mordaith y Mimosa a'r anheddiad cyntaf

Hwyliodd y llong Mimosa o Lerpwl ar 28 Mai 1865, gan gludo 153 o ymfudwyr. Cyrhaeddodd Bae Newydd ar 28 Gorffennaf, dyddiad a gofféir yn ddiweddarach fel Gŵyl y Glaniad. Sefydlwyd y porthladd gerllaw'r safle a ddaeth yn Puerto Madryn, a enwyd ar ôl ystâd Love Jones-Parry yng Nghymru.

Nid oedd yr arfordir yn darparu digon o ddŵr croyw na phridd addas ar gyfer amaethyddiaeth sefydlog. Symudodd y gwladfawyr tua dyffryn Afon Chubut, lle sefydlwyd anheddiad a enwyd yn Rawson ar ôl y gweinidog Archentaidd Guillermo Rawson. Roedd y tai cyntaf yn syml, ac roedd diffyg bwyd yn cyfyngu ar allu'r gymuned i gynnal ei phoblogaeth yn ystod y blynyddoedd cychwynnol.

Roedd gan lawer o'r ymfudwyr brofiad mewn gwaith diwydiannol neu grefftau trefol yn hytrach nag mewn amaethyddiaeth sychdir. Roedd llif afreolaidd yr afon hefyd yn peri llifogydd mewn rhai tymhorau, tra nad oedd glawiad lleol yn ddigonol i gynnal cnydau heb seilwaith dyfrhau. O ganlyniad, dibynnai parhad yr anheddiad ar addasu dulliau amaethu i amgylchedd dyffryn Chubut.

Dyfrhau ac economi amaethyddol

Newidiodd adeiladu camlesi ddyfrhau sail economaidd y Wladfa. Arweiniodd Aaron Jenkins y gwaith o ymestyn sianeli o'r afon i'r tir amaethyddol, gan alluogi ffermydd i ddefnyddio gwaddodion ffrwythlon y gorlifdir. Datblygodd y system o sianeli unigol yn rhwydwaith cymunedol a oedd yn dosbarthu dŵr rhwng lleiniau ar draws y dyffryn.

Rhwng 1866 a 1868, arweiniodd You Watanabe un o'r gweithgorau a adeiladodd brif sianel ar lan ogleddol Afon Chubut. Cysylltodd y gwaith hwnnw sawl fferm â'r rhwydwaith dyfrhau a chynyddu'r arwynebedd y gellid ei hau heb ddibynnu ar lawiad. Roedd y sianel yn rhan o'r un drefn gydweithredol â gweddill y seilwaith, gan fod defnydd o ddŵr yn cael ei drefnu drwy benderfyniadau cymunedol.

Daeth gwenith yn brif gynnyrch masnachol y dyffryn yn ystod degawdau olaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Roedd melinau lleol yn prosesu'r cnwd, ac roedd cynnyrch dros ben yn cael ei anfon i farchnadoedd eraill yn Ariannin. Creodd amaethyddiaeth ddyfrhau batrwm anheddu llinellol, gyda ffermydd a chapelau wedi eu cysylltu gan ffyrdd a chamlesi ar hyd yr afon.

Cysylltodd Rheilffordd Ganolog Chubut y dyffryn â Puerto Madryn o 1888 ymlaen. Bu Lewis Jones yn cyfarwyddo datblygiad y cysylltiad, a ffurfiwyd tref Trelew ger un o'i derfynfeydd. Mae enw'r dref yn cyfuno'r gair Cymraeg “tref” â ffurf fyrrach ar enw Lewis Jones.

Llywodraeth leol ac integreiddio tiriogaethol

Sefydlodd y gwladfawyr gyngor lleol a rheolau ysgrifenedig ar gyfer gweinyddu tir, dŵr ac anghydfodau sifil. Roedd y trefniadau hyn yn gweithredu mewn ardal lle'r oedd presenoldeb gweinyddol Ariannin yn gyfyngedig, ond nid oeddent yn disodli sofraniaeth y wladwriaeth. Penododd llywodraeth Ariannin swyddogion a datblygodd strwythurau tiriogaethol mwy uniongyrchol wrth i boblogaeth Chubut gynyddu.

Crëwyd Tiriogaeth Genedlaethol Chubut ym 1884. Daeth cyfraith Ariannin, ysgolion cyhoeddus a gweinyddiaeth Sbaeneg yn elfennau cynyddol amlwg o fywyd y Wladfa. Collodd y sefydliadau lleol rai o'u swyddogaethau gwleidyddol, ond parhaodd capeli a chymdeithasau diwylliannol i weithredu drwy'r Gymraeg.

Nid oedd y newid hwn yn ddigwyddiad unigol. Roedd yn broses o integreiddio cyfreithiol ac economaidd a gysylltodd y dyffryn â gweddill Ariannin. Datblygodd hunaniaeth Gymreig-Archentaidd o fewn y fframwaith hwn, gan gyfuno dinasyddiaeth Archentaidd â defnydd cymunedol o'r Gymraeg.

Perthynas â phobloedd brodorol

Roedd Patagonia eisoes yn gartref i gymunedau brodorol, gan gynnwys y Tehuelche, cyn sefydlu'r Wladfa. Datblygodd masnach rhwng y gwladfawyr a grwpiau Tehuelche, a gyfnewidiai anifeiliaid, bwyd a gwybodaeth am lwybrau'r rhanbarth. Bu'r cysylltiadau hyn yn bwysig i oroesiad y sefydliad yn ystod cyfnodau o brinder.

Newidiodd y cyd-destun hwn wrth i lywodraeth Ariannin ehangu rheolaeth filwrol dros Batagonia yn ystod ymgyrchoedd a gysylltir â Choncwest yr Anialwch. Collodd pobloedd brodorol reolaeth dros diriogaethau hela a symudedd traddodiadol, tra daeth tir yn destun cofrestru a dosbarthu gan y wladwriaeth. Roedd ehangu'r Wladfa felly'n digwydd o fewn trawsnewidiad tiriogaethol ehangach a newidiodd drefn gymdeithasol Patagonia.

Ehangu i'r Andes

Yn ystod yr 1880au, symudodd grwpiau o'r Wladfa tua gorllewin Chubut i chwilio am dir amaethyddol newydd. Ym 1885, arweiniodd llywodraethwr y diriogaeth, Luis Jorge Fontana, alldaith ar draws y rhanbarth gyda chwmni o farchogion a oedd yn cynnwys gwladfawyr Cymreig. Cyrhaeddodd yr alldaith ddyffryn ffrwythlon a enwyd yn Cwm Hyfryd, lle datblygodd anheddiad Trevelin.

Daeth yr ardal yn rhan o anghydfod ffin rhwng Ariannin a Chile. Ym 1902, mynegodd trigolion lleol eu dewis dros aros o dan weinyddiaeth Ariannin wrth i'r ddwy wlad gyflwyno eu hawliadau i gymrodedd Prydain. Gosododd dyfarniad y ffin yr anheddiad ar ochr Ariannin, gan gadarnhau cysylltiad sefydliadol cymuned Gymreig yr Andes â Chubut.

Roedd economi'r ardal orllewinol yn wahanol i economi'r dyffryn isaf. Roedd ei hinsawdd a'i dirwedd yn caniatáu amaethyddiaeth gymysg, tra datblygodd melino gwenith yn ganolog i economi Trevelin. Adlewyrchir y gweithgaredd hwn yn enw'r dref, sy'n deillio o'r ymadrodd Cymraeg “tref y felin”.

Iaith a sefydliadau diwylliannol

Roedd capeli anghydffurfiol yn ganolfannau crefyddol ac yn lleoliadau ar gyfer addysg, trafodaeth gyhoeddus a gweithgaredd llenyddol. Cynhaliwyd eisteddfodau yn ôl patrymau Cymreig, ond datblygodd eu cynnwys yng nghyd-destun cymdeithas Archentaidd. Cyhoeddwyd deunydd Cymraeg yn lleol, a chynhaliwyd cysylltiadau drwy lythyrau ac ymweliadau â Chymru.

Cynyddodd defnydd o Sbaeneg wrth i addysg y wladwriaeth ehangu ac wrth i'r Wladfa integreiddio â marchnadoedd rhanbarthol. Erbyn yr ugeinfed ganrif, nid y Gymraeg oedd prif iaith y rhan fwyaf o'r boblogaeth, ond parhaodd fel iaith gymunedol mewn rhai teuluoedd a sefydliadau. Atgyfnerthwyd ei haddysgu drwy gysylltiadau addysgol rhwng Cymru a Chubut yn ystod diwedd yr ugeinfed ganrif.

Mae diwylliant y Wladfa yn cynnwys ffurfiau a ddatblygodd yn lleol yn hytrach na chadwraeth ddigyfnewid o arferion Cymru. Mae tai te, barddoniaeth eisteddfodol a chapelau Cymraeg yn gweithredu o fewn cymdeithas lle mae Sbaeneg yn brif iaith gyhoeddus. O ganlyniad, mae'r Wladfa yn enghraifft o gymuned fudol a gynhaliodd hunaniaeth ieithyddol wrth gael ei hintegreiddio'n wleidyddol ac yn economaidd i'w gwlad letyol.

Gweler hefyd

Cymry Ariannin, sef y gymuned ethnoddiwylliannol ehangach a ddatblygodd o'r Wladfa ac o ymfudo diweddarach.
Patagonia, y rhanbarth daearyddol sy'n cynnwys Chubut a phrif aneddiadau'r Wladfa.
Hanes Ariannin, sy'n darparu cyd-destun ar gyfer integreiddio tiriogaethol Patagonia yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg.
Hanes y Gymraeg, sy'n cynnwys datblygiad cymunedau Cymraeg y tu allan i Gymru.
Mewnfudo i Ariannin, y broses ddemograffig ehangach y ffurfiodd yr ymsefydlu Cymreig ran ohoni.